1 października 2026
Jak wspomagać dzieci ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi – system AAC
AAC – komunikacja alternatywna i wspomagająca (ang. Augmentative and Alternative Communication) to wszelkie sposoby umożliwiające osobom ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi przekazywanie i odbieranie komunikatów. Obejmują one komunikację alternatywną, którą stosuje się u osób niemówiących wcale lub prawie niewykorzystujących mowy, u których brak jest rokowanie na jej pojawienie się. Dla takich użytkowników system AAC będzie swojego rodzaju „protezą mowy” umożliwiającą porozumiewanie się z otoczeniem. Gdy mowa występuje, lecz nie wystarcza do funkcjonalnego komunikowania się, mówimy o wspomagających metodach porozumiewania się.
Dla kogo powstała ta metoda? Czyli kiedy warto skorzystać ze wsparcia AAC?
- Gdy mowa dziecka jest niezrozumiała lub gdy potrafią ją zrozumieć tylko najbliższe osoby, i to także w nielicznych sytuacjach – tych powtarzalnych i dobrze znanych.
- Gdy słownik dziecka jest bardzo ubogi, a repertuar posiadanych słów – niepokojąco ograniczony i odbiegający od normy rozwojowej (18 mies. – ok. 50 słów; 2 lata – 50–300 słów; 3 lata – ponad 1000 słów).
- Gdy dziecko nie komunikuje się spontanicznie – bez podpowiedzi, zadawania pytań czy innych sugestii dorosłych.
- Gdy dziecko za pomocą mowy werbalnej komunikuje jedynie bardzo podstawowe potrzeby, ale nie używa mowy w innych funkcjach: nie komentuje, nie opowiada, nie nazywa, nie mówi o uczuciach, nie zadaje pytań i nie podtrzymuje rozmowy.
- Gdy dziecko ma trudność ze zrozumieniem złożonych komunikatów innych osób – reaguje tylko na proste, powtarzalne polecenia czy pytania.
- Gdy dziecko mówi, lecz nie wykorzystuje mowy do budowania relacji społecznych (szczególnie często sytuacja ta dotyczy dzieci w spektrum autyzmu). Wypowiada oraz powtarza nawet długie zdania, ale nie rozumie komunikacyjnej części mowy – nie nawiązuje kontaktu, nie prosi, nie wyraża uczuć
Narzędzia wykorzystywane w AAC – czyli jak to wygląda od strony technicznej
W komunikacji AAC wyróżniamy metody wspomagane i niewspomagane.
Metody niewspomagane to takie, przy których nie wykorzystuje się żadnych pomocy fizycznych, a system opiera się na mowie ciała, gestach, mimice, wskazywaniu ręką czy wzrokiem. W komunikacji niewspaganej można spotkać się z wykorzystaniem gestów Makaton, a także intuicyjnych gestów naturalnych, interpretacją i nadawaniem znaczenia zachowaniom ciała oraz wyodrębnieniem kodu komunikacyjnego.
Metody wspomagane wykorzystują pomoce fizyczne, takie jak symbole, zdjęcia, książki do komunikacji, komunikatory elektroniczne itp. Pomoce fizyczne dzielimy na przestrzenno-dotykowe, graficzne oraz wysokiej technologii:
- Znaki przestrzenno-dotykowe mogą stanowić przedmioty, miniatury przedmiotów, ich fragmenty przyczepione do podkładek lub materiały o specyficznej strukturze, zapachu czy dźwięku.
- Znaki graficzne to zdjęcia, obrazki, rysunki, ikony czy systemy symboli (np. PCS – Picture Communication Symbols), a także litery i język pisany.
- Pomoce wysokiej technologii to wszelkiego rodzaju elektroniczne komunikatory (np. do odtwarzania nagranych komunikatów) oraz oprogramowanie na sprzęty komputerowe umożliwiające komunikację opartą na znakach graficznych z syntezą mowy. Do tej grupy należą także różnego rodzaju pomoce umożliwiające dostęp osobom z niepełnosprawnościami ruchowymi, takie jak przyciski obsługujące sprzęty oraz urządzenia sterowane za pomocą wzroku (np. C-Eye / cyber-oko).
Jakie korzyści przynosi wprowadzenie dziecku AAC?
Badania jednoznacznie wskazują na pozytywny wpływ AAC na rozwój mowy. Wyniki niektórych z nich zaświadczają wręcz o większym prawdopodobieństwie wykształcenia się mowy po wprowadzeniu systemu. Żadne z badań na świecie nie odnotowało negatywnych efektów, takich jak opóźnienie czy zahamowanie mowy po wdrożeniu AAC.
U dzieci korzystających z systemu obserwuje się:
- zmniejszenie częstotliwości występowania lub nasilenia zachowań trudnych – dziecko dzięki narzędziom uczy się w sposób akceptowalny i zrozumiały wyrażać swoje potrzeby i samopoczucie;
- zwiększenie możliwości aktywnego uczestnictwa w codziennych czynnościach – dziecko zyskuje realny wpływ na swoją sytuację i otoczenie;
- zwiększenie liczby wydawanych dźwięków – dziecko więcej wokalizuje, ponieważ uczy się, że dźwięki mają znaczenie komunikacyjne;
- stymulację rozwoju językowego oraz poznawczego – dziecko częściej słyszy model dźwiękowy słów oraz zdań, któremu towarzyszy wspomaganie (np. poprzez gesty czy symbole), dzięki czemu wzbogaca swój słownik. Dzięki poprawie rozumienia i możliwości wypowiadania się jest w stanie aktywnie uczestniczyć w zajęciach i wykonywać zadania rozwijające funkcje poznawcze;
- rozszerzenie zakresu funkcji komunikatów – dziecko uczy się porozumiewania w różnych celach: proszenia, nazywania, opowiadania, zadawania pytań, udzielania odpowiedzi oraz wyrażania uczuć i myśli;
- poprawę rozumienia mowy – dziecko częściej reaguje na komunikaty innych osób w sposób poprawny.
Czy to nie za wcześnie? Kiedy zacząć wprowadzać AAC dziecku?
Nigdy nie jest za wcześnie ani za późno na komunikowanie się. Już kilkumiesięczne dzieci wyrażają swoje potrzeby za pomocą zachowań, dźwięków i gestów. Brak możliwości porozumiewania się powoduje rosnącą frustrację. Jeśli dziecko przejawia jakiekolwiek trudności dotyczące mowy, naszym obowiązkiem jest umożliwienie mu komunikowania się w inny sposób.
Komunikacja to podstawowe prawo każdego człowieka. Każdy powinien mieć możliwość wyrażenia swoich potrzeb czy opinii. Dlatego im wcześniej wprowadzimy system AAC, tym szybciej zaspokoimy potrzebę komunikacyjną naszego dziecka i stworzymy mu lepsze warunki do rozwoju mowy.
Jeżeli chcemy dostarczyć dziecku dodatkowych bodźców i rozwinąć motywację do komunikacji werbalnej – wdrażajmy AAC jak najszybciej i bez wahania. Nie można dać gwarancji, że u każdego malucha uda się uzyskać mowę, ale zgodnie z aktualną wiedzą AAC powinno być interwencją pierwszego wyboru, gdy rozwój komunikacji przebiega (bądź z dużym prawdopodobieństwem będzie przebiegał) nieprawidłowo.
Jak wprowadzać AAC i co robić, by dobrze spełniało swoją rolę?
Czasem bez odpowiedniego przygotowania dziecku wprowadza się system AAC nieadekwatny do jego potrzeb komunikacyjnych. Taki system nie spełnia swojego zadania i może zniechęcić dziecko do prób porozumiewania się z otoczeniem. O czym pamiętać i jakie warunki należy spełnić, aby oddziaływania AAC były skuteczne? Oto kilka zasad, dzięki którym szansa na satysfakcjonującą komunikację staje się możliwa:
- System „szyty na miarę” – narzędzia i sposób korzystania z nich muszą być dostosowane do dziecka. Nie ma uniwersalnych pomocy do komunikacji; wszystko musi być przygotowane indywidualnie pod danego użytkownika, z uwzględnieniem wielu aspektów jego funkcjonowania. Komunikowanie się ma być łatwe, dlatego nie możemy na przykład kazać dziecku wskazywać symboli palcem, gdy sam gest wskazywania sprawia mu wiele trudności – wybierzmy inny sposób dostępu: odrywanie symboli czy zatwierdzanie po wskazaniu przez partnera komunikacyjnego. Pozwólmy dziecku porozumiewać się w sposób, który jest dla niego bardziej dostępny i niewymagający nadmiernego wysiłku.
- Zaplanowanie konkretnych strategii korzystania z systemu AAC – opis krok po kroku tego, w jaki sposób porozumiewamy się z dzieckiem w konkretnych sytuacjach. Nie wystarczy przygotować narzędzia – trzeba nauczyć dziecko, jak z niego korzystać, i ćwiczyć sposób porozumiewania się z jego wykorzystaniem.
- Przygotowani partnerzy komunikacyjni – czyli osoby znające indywidualny system danego użytkownika AAC, które realizują w sposób spójny i zaplanowany strategie wspomagające porozumiewanie się. System AAC staje się dla dziecka nowym językiem, a wszystkie osoby z jego otoczenia muszą się go nauczyć i korzystać z niego na co dzień.
- Regularność i konsekwencja – AAC daje możliwość porozumiewania się. Gdy nie pamiętamy o codziennym korzystaniu z systemu, zabieramy dziecku możliwość ekspresji, czyli zaniedbujemy jego potrzeby. Niezaspokojone potrzeby dziecka prowadzą do frustracji i zamykania się na otoczenie. Dziecko musi mieć dostęp do systemu codziennie i w jak największej liczbie sytuacji.
- Rozwój systemu wraz z rozwojem dziecka – AAC to język dziecka i rozwój tego systemu nigdy się nie kończy. Musi uwzględniać jego potrzeby, zainteresowania i preferencje oraz odpowiadać na sytuacje z jego życia. Dzieci nabywają nowe umiejętności, co rodzi nowe potrzeby, na które powinien odpowiadać stale usprawniany system komunikacyjny.
- Dbanie o adekwatne do wieku i zainteresowań słownictwo – aranżowanie sytuacji komunikacyjnych wynikających z aktualnych potrzeb dziecka, opracowanie systemu wzmocnień i wykorzystywanie go do poszerzania tematów rozmów oraz budowania motywacji do porozumiewania się z innymi.
- Modelowanie – czyli prezentowanie dziecku sposobu wykorzystywania narzędzi i nadawania komunikatów w codziennym funkcjonowaniu przez partnera komunikacyjnego. Dorosły, mówiąc do dziecka, powinien korzystać z jego systemu AAC, aby dać mu przykład zastosowania tych narzędzi w różnego rodzaju sytuacjach.
Przedszkolaki z Pastelowej Układanki to dzieci ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi, dlatego każde z nich wspieramy, wykorzystując metody AAC.
Nasze oddziaływania terapeutyczne zaczynamy od tworzenia indywidualnych systemów komunikacyjnych dla naszych podopiecznych. Umożliwia nam to wejście w relację z dzieckiem. Dostosowujemy wszystkie elementy systemu komunikacyjnego do potrzeb i możliwości psychoruchowych konkretnego użytkownika. Dla każdego z naszych podopiecznych tworzymy narzędzia komunikacyjne, takie jak: pojedyncze symbole, tablice kontekstowe, książki komunikacyjne, książeczki do czytania uczestniczącego, pomoce edukacyjne z wykorzystaniem symboli, plany dnia oraz aktywności, a także oprogramowanie do komunikacji na tablecie (np. Grid for iPad).
Motywację do porozumiewania się budujemy, sięgając po interesujące i atrakcyjne tematy rozmów. Nasz zespół terapeutów ściśle współpracuje z rodzicami: rozmawiamy, wymieniamy się spostrzeżeniami i doświadczeniami, nagrywamy filmy instruktażowe oraz organizujemy wspólne zajęcia. Zależy nam, aby zarówno w przedszkolu, jak i w domu działać w sposób spójny i jednakowy.
Korzystamy ze wspomagających metod porozumiewania się w każdej sytuacji:
- przy planowaniu dnia,
- w trakcie zabawy samodzielnej oraz z rówieśnikami,
- w trakcie czynności samoobsługowych,
- w czasie terapii indywidualnych oraz zajęć grupowych,
- podczas wydarzeń specjalnych, takich jak imprezy okolicznościowe czy wycieczki.
To wszystko służy skutecznemu wsparciu rozwoju komunikacji i mowy naszych dzieci.
Rodzicu, jeśli zauważysz jakiekolwiek symptomy świadczące o trudnościach w komunikacji lub opóźnieniu mowy werbalnej u swojego dziecka, jak najszybciej wesprzyj jego rozwój, wprowadzając AAC.
Komunikacja alternatywna i wspomagająca to złożony system metod, pomocy i strategii wspierających rozwój mowy i umożliwiających komunikację. Jest wiele aspektów, o które należy zadbać, a także zaplanować oddziaływania tak, by były odpowiednie dla Twojego dziecka i przyniosły efekty. Chętnie Ci w tym pomożemy: zapraszamy na konsultacje z Terapeutą AAC, który na podstawie wywiadu z rodzicem oraz obserwacji dziecka pomoże stworzyć indywidualny system komunikacyjny, zaplanuje oddziaływania z wykorzystaniem narzędzi komunikacyjnych oraz wesprze w dalszym procesie.
Skontaktuj się z nami już dziś i umów spotkanie!
Maria Pajka-Domańska
Bibliografia
- Grycman M., Kaczmarek B.B., Podręczny Słownik Terminów AAC (Komunikacji wspomagającej i alternatywnej), Impuls, 2014.
- Smyczek A., Szewc J., Metodyka nauczania alternatywnych i wspomagających sposobów porozumiewania się i technik posługiwania się symbolami. Przewodnik dla nauczycieli uczniów upośledzonych umysłowo w stopniu znacznym i umiarkowanym, CMPP-P, 2001.
- Piekarski J., Alternatywne i wspomagające metody komunikacji – ostateczność czy strategia wczesnej interwencji, Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy w Koszalinie, 2019.
Kłoda-Leszczyńska M., Na komunikowanie się nigdy nie jest za wcześnie. Interwencja AAC we wspomaganiu rozwoju małego dziecka, Terapia specjalna dzieci i dorosłych, 2021